Evcil bir hayvanla yaşamayı kolaylaştıran şey, çoğu zaman pahalı ekipmanlar ya da özel yöntemler değil; hayvanla kurulan sade ve tutarlı bir iletişimdir. Eğitim tam olarak bunu sağlar: hayvanınıza ne beklediğinizi anlatmanın, onun da size ne söylemek istediğini anlamanın yoludur. Yeni başlayanların en sık yaptığı hata, eğitimi "itaat ettirme" olarak görmek olur. Oysa hayvan eğitimi temel komutlar üzerine kurulur ve bu komutların amacı, hayvanın günlük hayatta kendini güvende hissetmesini, sizin de kontrolü kaybetmeden yönlendirebilmenizi sağlamaktır. Aşağıda köpekler ve kediler için işe yarayan yöntemleri, ödül sistemini ve sık karşılaşılan problem davranışlara yaklaşımı adım adım ele alıyoruz.
Eğitim, hayvanın temel ihtiyaçları karşılandığında işe yarar. Aç, yorgun, stresli veya ağrısı olan bir hayvan öğrenmez; sadece dayanır. Bu yüzden düzenli beslenme, uygun bir yaşam alanı ve veteriner kontrolleri eğitimin ön koşuludur. Doğru beslenme planı ve evi hayvana uygun hale getirme konularını ayrı ayrı ele aldığımız rehberler, buradaki çalışmanın zeminini oluşturur.
Başlangıçta şu üç noktayı aklınızda tutun:
Öğrenmenin temeli basittir: bir davranışın ardından hoşa giden bir şey gelirse, o davranış tekrarlanır. Buna pozitif pekiştirme denir. Ceza ise davranışı bastırır ama yerine ne konulacağını öğretmez; ayrıca hayvanın size karşı güvenini zedeler. Yeni başlayan biri için en güvenli yol, ödüle dayalı çalışmaktır.
Ödülün etkili olması için zamanlama kritiktir. Ödül, doğru davranıştan sonraki bir iki saniye içinde verilmelidir. Köpek oturduktan on saniye sonra verilen mama, "oturmak" değil, o an ne yapıyorsa onu pekiştirir. Zamanlamayı kolaylaştırmak için tıklayıcı (clicker) ya da her seferinde aynı tonda söylenen kısa bir "aferin" kelimesi kullanılabilir.
Komutları öğretirken hayvanı zorlamak yerine, doğru davranışı yapmasını kolaylaştırın ve olduğu anda yakalayın. Aşağıdaki sıra çoğu köpek için işe yarar.
| Komut | Ne işe yarar | Nasıl başlanır |
|---|---|---|
| İsmi | Dikkatini size çevirir | İsmini söyleyin, size baktığı an ödül verin |
| Otur | Sakinleşme, bekleme | Ödülü burnundan başının üstüne doğru götürün, arka ayaklar yere değince ödül |
| Gel | Güvenlik açısından en önemlisi | Kısa mesafeden neşeli bir tonla çağırın, geldiğinde bolca ödüllendirin |
| Bekle | Kapı, araba, kalabalık | Otur pozisyonunda bir saniye bekletip ödül verin, süreyi kademeli artırın |
| Bırak | Tehlikeli nesneleri ağzından almak | Ağzındakinden daha değerli bir ödül gösterin, bıraktığında verin |
"Gel" komutunu asla olumsuz bir şeyle birleştirmeyin. Hayvan geldiğinde azarlanırsa, bir dahaki sefere gelmemeyi öğrenir. Aynı şekilde tırnak kesimi ya da banyo öncesinde "gel" demek yerine, hayvanın yanına siz gidin. Grooming ve kişisel bakım süreçlerini ayrıca alıştırma çalışmasıyla desteklemek daha sağlıklıdır.
Evet, ancak kedilerde motivasyon farklıdır. Kedi, sizi memnun etmek için değil, kendi kazancı için çalışır. Bu yüzden kısa seanslar, yüksek değerli ödüller ve baskısız bir yaklaşım şarttır. Kedilere isimlerine dönmeyi, taşıma kutusuna gönüllü girmeyi, tırmalama tahtasını kullanmayı ve hedef çubuğunu takip etmeyi öğretmek mümkündür. Kediyi hiçbir koşulda ceza ile yönlendirmeye çalışmayın; kedi cezayı davranışla değil sizinle ilişkilendirir ve saklanmaya başlar. Kedi bakımı üzerine hazırladığımız içerikte değindiğimiz gibi, dikey alan ve oyun ihtiyacı karşılanmadan davranış sorunları çözülmez.
Problem dediğimiz şeylerin çoğu, hayvan için normal davranışların yanlış yerde ortaya çıkmasıdır. Köpek çiğner, kedi tırmalar, kuş ses çıkarır. Çözüm davranışı yok etmek değil, uygun bir kanala yönlendirmektir.